Σταυρού, που εορτάζεται κάθε χρόνο στις 14 Σεπτεμβρίου, αποτελεί μία από τις πιο μεγάλες και σημαντικές δεσποτικές εορτές της Ορθοδοξίας. Η γιορτή αυτή τιμά δύο πολύ σημαντικά γεγονότα: την ανεύρεση του Σταυρού από την Αγία Ελένη το 326 μ.Χ. και την επανάκτησή του από τον Αυτοκράτορα Ηράκλειο το 628 μ.Χ.
Ο Τίμιος Σταυρός, ως το ιερό σύμβολο της θυσίας και της σωτηρίας του Χριστού, έχει κεντρικό ρόλο στην Ορθόδοξη πίστη και λατρεία, και η ιστορία του είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με την εξέλιξη της Χριστιανοσνης. Η Αγία Ελένη ταξίδεψε στους Αγίους Τόπους με σκοπό να ανακαλύψει τα σημεία που συνδέονται με τη ζωή, τη διδασκαλία και τη Σταύρωση του Χριστού. Στον λόφο του Γολγοθά, όπου έλαβε χώρα η Σταύρωση, βρήκε τρεις σταυρούς. Ο Τίμιος Σταυρός του Κυρίου αναγνωρίστηκε με θαυματουργό τρόπο, όταν μια νεκρή γυναίκα αναστήθηκε μόλις τον άγγιξε.
Το 335 μ.Χ., ο Πατριάρχης Ιεροσολύμων Μακάριος ύψωσε τον Τίμιο Σταυρό στο λόφο του Γολγοθά και αργότερα τον τοποθέτησε στον Ναό της Αναστάσεως, που είχε χτιστεί από τον Μεγάλο Κωνσταντίνο. Η Ύψωση αυτή του Σταυρού αποτέλεσε την πρώτη μεγάλη τελετή αφιερωμένη στο ιερό σύμβολο και καθιέρωσε τη γιορτή της Παγκόσμιας Ύψωσης του Σταυρού, η οποία πιθανότατα θεσμοθετήθηκε από τον ίδιο τον Μέγα Κωνσταντίνο, με προτροπή της μητέρας του Αγίας Ελένης.
Ο Τίμιος Σταυρός είχε εντυπωσιακές διαστάσεις, με ύψος 4,50 μέτρα και πλάτος 2,40 μέτρα, και υψώθηκε σε ψηλό σημείο μέσα στον ναό, για να μπορούν οι πιστοί να τον βλέπουν και να τον προσκυνούν χωρίς να συνωστίζονται, καθώς υπήρξε μεγάλη προσέλευση ανθρώπων. Η δύναμη του Σταυρού ήταν τόσο ισχυρή που πλήθη πιστών συρρέουν καθημερινά για να αγγίξουν το τίμιο ξύλο και να λάβουν ευλογία.
Το δεύτερο σημαντικό γεγονός που σχετίζεται με τη γιορτή της Ύψωσης είναι η επανάκτηση του Σταυρού από τον Αυτοκράτορα Ηράκλειο το 628 μ.Χ. Στα πλαίσια των Βυζαντινο-Περσικών πολέμων, οι Πέρσες κατέλαβαν την Παλαιστίνη το 614 μ.Χ., λεηλατώντας τα ιερά προσκυνήματα των Χριστιανών και παίρνοντας ως λάφυρο τον Τίμιο Σταυρό. Οι Πέρσες, οι οποίοι ήταν πυρολάτρες, θεωρούσαν τον Σταυρό μαγικό, εξαιτίας των θαυμάτατων
Ο Αυτοκράτορας Ηράκλειος, μετά από χρόνια πολέμου, νίκησε τους Πέρσες και επανάκτησε τον Τίμιο Σταυρό. Η Ύψωση του Τιμίου Σταυρού στην Κωνσταντινούπολη το 628 μ.Χ. αποτέλεσε μια σημαντική στιγμή θριάμβου για τη Βυζαντινή Αυτοκρατορία. Ο Ηράκλειος έφερε τον Σταυρό πρώτα στην Κωνσταντινούπολη και στη συνέχεια στα Ιεροσόλυμα, όπου επανατοποθετήθηκε στον Ναό της Αναστάσεως, τον ίδιο ναό όπου είχε τοποθετηθεί από την Αγία Ελένη τρεις αιώνες νωρίτερα.
Η ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΟΥ ΣΤΑΥΡΟΥ ΣΤΟΥΣ ΑΠΟΣΤΟΛΙΚΟΥΣ ΧΡΟΝΟΥΣ
Η τιμή προς τον Τίμιο Σταυρό ξεκινάει ήδη από τους αποστολικούς χρόνους. Ο Απόστολος Παύλος, στις επιστολές του, αναφέρεται συχνά στον Σταυρό ως το μέσο της σωτηρίας και το σύμβολο της λύτρωσης του ανθρώπου από την αμαρτία. Στις κατακόμβες της Ρώμης, όπου οι πρώτοι χριστιανοί κρύβονταν και προσεύχονταν κατά τους διωγμούς, οι σταυροί ήταν χαραγμένοι στους τοίχους ως σύμβολα της πίστης τους.
Η παρουσία αυτών των σταυρών στις κατακόμβες αποδεικνύει ότι οι πρώτοι χριστιανοί έβλεπαν τον εαυτό τους ως συνεχιστές της θυσίας του Χριστού, παίρνοντας δύναμη από το ιερό σύμβολο για να αντέξουν τα δικά τους μαρτύρια.
